Druk de werkdruk in het onderwijs (deel 1)

In het onderwijs klaagt men al jaren over de hoge werkdruk en buitenstaanders begrijpen daar al jaren geen bal van. Wat valt er te klagen als je zo’n oceaan aan vakantiedagen hebt? Wat nou werkdruk?
Toch is die werkdruk wel degelijk en aantoonbaar zeer hoog. En juist in die oceaan aan vakantiedagen ligt de oorzaak: al het werk dat moet worden verricht, moet in een veel te klein aantal werkbare dagen worden gepropt.
Onderzoek, voorlichting, tips en voorbeelden, er is de afgelopen jaren van alles geprobeerd om de werkdruk in het onderwijs omlaag te brengen. Het haalde allemaal niets of weinig uit. De nieuwe cao primair onderwijs pakt het probleem bij de wortels aan. Het lijkt paradoxaal: de werkdruk verlichten door de 40-urige werkweek opnieuw in te voeren en een flink aantal vakantiedagen in te leveren. Maar toch is dit wel degelijk de juiste route: werkspreiding zorgt voor werkdrukspreiding.
In een reeks artikelen duikt Geke Lexmond dieper in de materie. Dit is de eerste aflevering.

Van weektaak naar jaartaak en weer terug (deel 1)

Wat met onderzoek, voorlichting, tips en voorbeelden niet is gelukt, moet met de nieuwe cao primair onderwijs wel gaan lukken. De sociale partners gaan de vaak torenhoge werkdruk te lijf met de her-invoering van de 40-urige werkweek. De consequentie hiervan is dat de personeelsleden in het vervolg 10 tot 15 dagen minder vakantie/vrije dagen hebben dan de leerlingen.

Van weektaak naar jaartaak

320Geke-van-lexmond-adviseur-Leeuwendaal-Planning-controlTot zestien jaar geleden stond op de akte de betrekkingsomvang in uren en minuten per week. Op 1 augustus 1998 kwam hierin verandering. Het ministerie had met de vakcentrales afspraken gemaakt over modernisering van cao-onderdelen die betrekking hadden op de arbeidsduur. De organisatie van het onderwijsproces vroeg tijdens een cursusjaar nu eenmaal om een gevarieerde inzet van het onderwijspersoneel en een betrekkingsomvang in uren en minuten per week nam alle flexibiliteit weg. De termen normbetrekking en normjaartaak werden ingevoerd. Een normbetrekking kwam overeen 1659 uur per jaar en werd uitgedrukt met een werktijdfactor, afgerond tot vier cijfers achter de komma.
Het voorschrift dat maximaal 65% van de betrekking uit lesgebonden taken mocht bestaan, kwam op 1 augustus 1998 ook te vervallen. Daarmee verdween de bekende 8,5- en 6-urige werkdag en omgerekend de 40-urige werkweek.
Met de invoering van de normjaartaak werd dus een flexibeler inzet van het personeel mogelijk. Er zijn nu eenmaal drukke weken (sinterklaas, kerst) en minder drukke weken in een schooljaar. De extra uren die in een drukke week gemaakt werden, zouden dan in een minder drukke week gecompenseerd kunnen worden.

En weer terug

Dat compenseren in de minder drukke weken lukt niet of nauwelijks. De werkdruk is groot. En daar wordt al jaren over gesproken. Uit onderzoek blijkt dat de hoge werkdruk vooral wordt toegeschreven aan activiteiten buiten het lesgeven en de vele ontwikkelingen in de sector. (Drs. K. Jettinghoff, M. van Dijk MSc, drs. Jo Scheeren. Aanpak van werkdruk in het primair onderwijs. Onderzoek naar maatregelen om de werkdruk van leraren in het primair onderwijs te verlagen. CAOP, maart 2014.)
Ook blijkt dat er weinig specifiek beleid is ontwikkeld om de werkdruk aan te pakken. Wel zijn er diverse tips en tools beschikbaar om de scholen te helpen de werkdruk te verlagen en zijn er ook veel voorbeelden van scholen die succesvol de werkdruk hebben verlaagd. CNV Schoolleiders bijvoorbeeld heeft in september 2010 een boek uitgegeven met als titel “Slimmer organiseren. Een ‘bloemlezing’ uit 13 werkbezoeken aan basisscholen waar werkdruk geen of nauwelijks een rol speelt.”

Maar ondanks de vele voorbeelden en tips lukt het de scholen nauwelijks om die werkdruk aan te pakken. De vakbonden en de PO-raad vinden dat de werkdruk beheerst moet worden, dat de invloed erop en de verantwoordelijkheid van de werknemer ervoor moet worden vergroot en dat de balans tussen taken, beschikbare tijd en ervaren werkdruk zichtbaar moet worden. Daarom hebben bonden en PO-raad gekozen voor een aanvulling in de nieuwe cao. Er wordt afgestapt van de jaartaak en de 40-urige werkweek wordt weer ingevoerd. De maximale jaartaak blijft 1659 uur. Er zijn geen afspraken gemaakt over uren per dag, wel dat de minimale betrekkingsomvang 8 uur is, 0,2 fte. De werknemer die 40 uur per week werkt, heeft een werktijdfactor 1.
Het vakantieverlof wordt in de nieuwe cao po 2014 voor iedereen uitgedrukt in uren per jaar, 428 uur inclusief feestdagen bij een volledig dienstverband. Voor het onderwijzend personeel is dit trouwens al jaren in de cao vastgelegd. Een personeelslid heeft inclusief de feestdagen recht op 428 / 40 = 10,7 weken vakantie per jaar en werkt 52,14 – 10,7 = 41,44 weken.

De werkdruk omlaag

En in die 41,44 werkweken zit de winst en de kans om iets aan de werkdruk te doen.
Voor de ouders en leerlingen verandert er niets. Het lesrooster blijft zoals het was. Er zijn schoolvakanties en studiedagen waarop de leerlingen vrij zijn. Ouders weten de data voordat het nieuwe schooljaar begint. Alles staat in de schoolgids.
Voor de leerkrachten en de directies verandert er wel het een en ander. Er zijn meer werkweken beschikbaar.

Veel scholen zijn in de afgelopen jaren overgestapt naar gelijke schooltijden voor de groepen 1 tot en met 8. De leerlingen gaan 940 uur per jaar naar school. Afhankelijk van het aantal lesuren per week, ligt het effectieve aantal schoolweken voor de leerlingen tussen de 37 en 39,6 weken.
Een voorbeeld. Leerlingen die 25 uur per week les hebben (5 dagen van 5 uur) gaan effectief 940 / 25 = 37,6 weken naar school. Voor de leerkrachten en de directies zijn er met de nieuwe cao in de hand bijna 4 werkweken beschikbaar voor overleg, studie, handelingsplannen en rapporten schrijven, enz. (41,44 – 37,6). Heel concreet zou dit kunnen inhouden dat de leerlingen net als nu het geval is, één week voorjaarsvakantie hebben, twee weken meivakantie en zes weken zomervakantie, maar de leerkrachten resp. een lang weekend, één week meivakantie en vijf weken zomervakantie. Ook zou iets vaker een lesweek van vier dagen voor de leerlingen ingeroosterd kunnen worden. Volgens de WPO (artikel 8, lid 9) hebben de groepen 3 tot en met 8 een vijfdaagse schoolweek. Basisscholen mogen maximaal zeven keer per jaar een vierdaagse schoolweek inroosteren. Dit is naast de weken die al vierdaags zijn omdat de school gesloten is door een algemene feestdag. Scholen moeten vierdaagse lesweken in de schoolgids vermelden en goed verdelen over het schooljaar. Of ouders blij zullen zijn met nog meer vrije dagen, is natuurlijk een andere vraag.

De lesroosters voor dit schooljaar liggen al vast. Tijdens de cao-onderhandelingen is hiermee rekening gehouden. Daarom is afgesproken dat de nieuwe regels over werkdruk toegepast moeten worden vanaf 1 augustus 2015. Maar waarom zouden scholen wachten met de invoering van de 40-urige werkweek voor de medewerkers. Niets is erop tegen om alvast te experimenteren met andere werktijden zodat straks een goed rooster voor 2015-2016 opgesteld kan worden.

Inzichtelijke arbeidsduur

Personeelsleden houden hun werktijdfactor. Die wordt omgezet naar uren en minuten per week, waardoor het lijkt alsof we teruggaan in de tijd. Afronden in uren is echter niet mogelijk. Een zittend personeelslid kan niet zonder zijn instemming een lagere werktijd krijgen, en afronden naar een hogere werktijd is niet te betalen.
Het omrekenen van de huidige werktijdfactor gebeurt met de formule: wtf x 40 uur.
Ter illustratie:
Wtf 0,8536 (ma t/m do, jaartaak: 1416 uur)
0,8536 x 40 uur = 34,14 uur
14 x 60 minuten = 8 minuten
Uiterlijk 1 augustus 2015 heeft een medewerker met een werktijdfactor van 0,8536 een werkweek van 34 uur en 8 minuten gedurende 41,44 weken per jaar.

Deze benoeming, 3 hele dagen en de woensdag, komt veelvuldig voor in het onderwijs. Ik werk deze daarom verder uit om duidelijk te maken waar die huidige werkdruk vandaan komt.
Als voorbeeld neem ik een school met een lesrooster 940 uur en 25,50 lesuren per week. De leerlingen gaan effectief 940/25,50 = 37 weken naar school. De school heeft 5 studiedagen gepland waarop iedereen aanwezig is en iedereen werkt in de laatste week van de zomervakantie 2 dagen. De leerkracht met een jaartaak van 1416 uur maakt die uren nu in 37 weken + 7 dagen = 38,4 weken. Gemiddeld werkt hij bijna 37 uur per week, ofwel 4 dagen van bijna 9,25 uur. Als de school heeft afgesproken dat de leerkrachten op de woensdagmiddag vanaf 15 uur vrij zijn, dan moeten op de andere dagen nog meer uren gemaakt worden. Dat gebeurt ook, en daardoor is de werkdruk zo groot.
De invoering van de 40-urige werkweek heeft tot gevolg dat de leerkrachten op deze school geen 38,4 weken werken, maar 41,44 weken, drie weken meer dus. Daardoor kunnen de leerkrachten hun niet-lesgevende taken over meer weken verdelen en kan de werkdruk naar omlaag.

Vijf gelijkedagenmodel

De traditionele schooltijden staan al jaren ter discussie. Steeds meer scholen gaan over naar een continurooster of het vijf gelijkedagenmodel. Ook komt het 7-tot-7model (IKC) of het bioritme-model voor, zij het in mindere mate. Ze komen hiermee tegemoet aan de wensen van de ouders.
In de cao is vastgelegd dat de minimale betrekkingsomvang voor nieuwe benoemingen 8 uur is: 0,2 fte.

In lijn met het vijf gelijkedagenmodel voor de leerlingen, kiezen de sociale partners nu ook voor een gelijkedagenmodel voor de personeelsleden. De 40-urige werkweek bestaat uit 5 dagen van 8 uur en op die dagen geef je les, bereid je de lessen voor, doe je het nawerk, overleg je met collega’s, voer je gesprekken met ouders, doe je alle andere taken en … houd je je deskundigheid op peil, werk je aan je professionele ontwikkeling. En lukt het niet om alle werkzaamheden in deze tijd uit te voeren, dan is het tijd voor een teamgesprek: doen wij wel de goede dingen? Moeten we geen zaken afstoten of overdragen aan de ouderraad? Of het is tijd voor een persoonlijk gesprek: doe je de goede dingen? Doe je ze goed? Kan het ook anders of efficiënter?

De sociale partners hebben twee modellen beschreven in de cao. Elke school kiest in overleg met de PMR (het personeel) voor het basismodel of het overlegmodel. Beide modellen bieden ruimte voor het team van de school om in gesprek te gaan over de werkzaamheden die moeten worden uitgevoerd en over hoe ze moeten worden uitgevoerd. Zoals gezegd: scholen moeten de nieuwe regels rondom de 40-urige werkweek uiterlijk op 1 augustus 2015 invoeren. Elk school en elk team heeft nu een heel jaar de tijd om het werk zo te verdelen dat het past in 41,5 week. Genoeg ruimte voor een goed gesprek op iedere school, zou je zeggen…..
In een volgend deel ga ik hier verder op in.

Geke Lexmond

Contact

Geke Lexmond

Foto van Geke Lexmond
Directeur onderwijs Telefoon werk: 088 00 868 00 Mobiel: 06 20 51 66 10
Biography

Geke werkt oplossingsgericht, doortastend en besluitvaardig. Kernbegrippen in haar werk zijn betrokkenheid, samenwerken, luisteren en samenvatten. Ze kan de leiding nemen, zeggen waarop het staat, maar vergeet daarbij niet dat humor en relativering heel belangrijk zijn.